Փաշինեան–Էրտողան Անթալիայի մէջ. հայ-թրքական կարգաւորումը կը բախի Պաքուի կղպանքին

Ի՛նչ ըսուեցաւ Անթալիայի մէջ

Հայաստանի վարչապետի աշխատակազմին համաձայն, երկու ղեկավարները ընդգծեցին կարգաւորման գործընթացը յառաջ մղելու եւ զայն «տրամաբանական աւարտին» հասցնելու կարեւորութիւնը։ Անոնք կարեւորեցին արդէն առնուած քայլերն ու ձեռք բերուած համաձայնութիւնները։ Կողմերը կ՚ուզեն նաեւ զարգացնել առեւտրական եւ տնտեսական կապերը։

Տարածաշրջանային հարցերուն մէջ անոնք ողջունեցին Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ խաղաղութեան հաստատումը, որ, իրենց խօսքով, «նոր թափ» տուած է համագործակցութեան։ Քննարկուեցաւ նաեւ հաղորդակցութեան ճամբաներու ապաշրջափակումը, ներառեալ TRIPP ծրագիրը։ Այս ճամբան պէտք է Ատրպէյճանը կապէ Նախիջեւանի իր անջատ հատուածին՝ Հայաստանի հարաւէն։

Թրքական նախագահութիւնը հրապարակեց իր սեփական հաղորդագրութիւնը։ Անոր համաձայն, Ռեճեփ Թայյիպ Էրտողան յայտարարած է, թէ կարգաւորումը կը շարունակուի «կառուցողական քայլերով», եւ թէ առնուած են «խորհրդանշական, բայց կարեւոր» քայլեր։ Ան կ՚աւելցնէ, որ Թուրքիա մօտէն կը հետեւի Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ խաղաղութեան գործընթացին ու կը սատարէ անոր։

Նիկոլ Փաշինեան հանդիպումը դրական գնահատեց։ Լրագրողներուն ան ըսաւ, թէ արծարծած է նաեւ զգայուն հարց մը. ինչո՛ւ ձեռք բերուած համաձայնութիւնները տակաւին չեն գործադրուիր։ «Այո՛, բոլոր հարցերը քննարկեցինք», պատասխանեց ան՝ առանց մանրամասնելու թրքական կողմին պատասխանը։ «Կը սպասենք մեր յարաբերութիւններու հետագայ զարգացումներու»։ Դեսպանատո՞ւն Անգարայի մէջ։ Այդ մէկը կախում ունի թրքական կողմէն, ըսաւ ան։ «Պատրաստ ենք դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելու նոյնիսկ այսօր»։

Ցիւրիխէն Անթալիա. երկու փորձ

Ցամաքային սահմանը գոց է 1993-էն ի վեր։ Անգարա զայն փակեց Պաքուի հետ զօրակցութեան նշանով, Լեռնային Ղարաբաղի առաջին պատերազմի ընթացքին։ Երկու դրացիները երբեք դիւանագիտական յարաբերութիւններ չեն հաստատած։

Առաջին փորձը ձախողեցաւ։ 2009 Հոկտեմբեր 10-ին, Ցիւրիխի մէջ, արտաքին գործոց նախարարները ստորագրեցին երկու արձանագրութիւն։ Մէկը կը վերաբերէր դիւանագիտական յարաբերութիւններու հաստատման, միւսը՝ յարաբերութիւններու զարգացման։ Անոնք երբեք չվաւերացուեցան։ Երեւան 2010 Ապրիլին կասեցուց վաւերացման գործընթացը, 2015 Փետրուարին արձանագրութիւնները ետ կանչեց խորհրդարանէն, իսկ 2018 Մարտ 1-ին զանոնք անվաւեր յայտարարեց։

Երկրորդ փորձը սկսաւ 2020-ի պատերազմէն ետք։ 2021-ի վերջաւորութեան իւրաքանչիւր երկիր նշանակեց յատուկ ներկայացուցիչ մը. Հայաստանի Ազգային ժողովի փոխնախագահ Ռուբէն Ռուբինեան եւ թուրք դեսպան Սերտար Քըլըչ։ Անոնք հանդիպեցան վեց անգամ. չորս անգամ 2022-ին՝ Մոսկուա, ապա՝ Վիեննա, 2024 Յուլիս 30-ին՝ Մարգարա–Ալիճան սահմանային անցակէտին վրայ, եւ 2025 Սեպտեմբեր 12-ին։ Յայտարարուած սկզբունքը չէ փոխուած. կարգաւորում՝ «առանց նախապայմաններու»։

Փոքր քայլեր եւ կախուած համաձայնութիւն մը

Արդիւնքը զրօ չէ։ Երեւան–Իսթանպուլ ուղիղ թռիչքները վերսկսան 2022 Փետրուար 2-ին։ 2022 Յուլիս 1-ին երկու ներկայացուցիչները համաձայնեցան ցամաքային սահմանը բանալ երրորդ երկիրներու քաղաքացիներուն առջեւ եւ սկսիլ ուղիղ օդային բեռնափոխադրումներ։ Անգարա օդային բեռնափոխադրումներու արգելքը վերցուց 2023 Յունուար 6-ին։ 2024 Յուլիսին անոնք որոշեցին ուսումնասիրել Գիւմրի–Կարս գիծին վրայ գտնուող Ախուրիկ–Աքեաքա երկաթուղային անցակէտի վերագործարկումը։ 2026 Յունուար 1-էն ի վեր դիւանագիտական եւ ծառայողական անձնագիրներ ունեցողները կրնան ելեկտրոնային վիզա ստանալ։

Այլ քայլեր եւս հետեւեցան։ Երկկողմանի առեւտուրը այժմ ուղղակիօրէն կը մաքսազերծուի, թէեւ բեռնատարները տակաւին Վրաստանէն կ՚անցնին։ Երկու երկիրները միասնաբար պիտի վերականգնեն Ախուրեանի վրայ գտնուող Անիի միջնադարեան կամուրջը. մրցոյթը կազմակերպեց Թուրքիա, իսկ Հայաստան պայմանագիր պիտի կնքէ նոյն ընկերութեան հետ։ Հայ-թրքական առաջին գործարար համաժողովը տեղի ունեցաւ Կարսի մէջ։ Յաջորդը նախատեսուած է Հայաստանի մէջ, 2027-ի սկիզբը։

Սակայն 2022-ի գլխաւոր համաձայնութիւնը թուղթի վրայ կը մնայ։ Չորս տարիէ աւելի ետք սահմանը տակաւին բաց չէ երրորդ երկիրներու քաղաքացիներուն համար։ Նիկոլ Փաշինեանի խօսքով, այս ուշացումը Անթալիայի քննարկումներուն օրակարգին էր։

Սահմանը պատրաստ է, բանալին՝ Պաքուի մէջ

Արհեստագիտօրէն ամէն ինչ պատրաստ է։ Հայաստան վերանորոգած ու վերազինած է Արմաւիրի մարզի Մարգարայի անցակէտը։ Ան արդէն գործածուած է. 2023 Փետրուարին հայկական օգնութեան բեռնատարներ անկէ անցան՝ Թուրքիոյ աւերիչ երկրաշարժէն ետք։ Հանդիպումէն մէկ օր առաջ Թուրքիոյ փոխադրութեան նախարար Ապտիւլգատիր Ուրալօղլու յայտարարեց, որ իր երկիրը աւարտած է Ալիճանի ցամաքային անցակէտի եւ երկաթուղային անցքի նախապատրաստութիւնները։

Քաղաքականօրէն բանալին Երեւանի մէջ չէ։ Նոյն նախարարը բացումը կապեց փոխադարձ համաձայնութեան հետ եւ ըսաւ, թէ նկատի պիտի առնուին Ատրպէյճանի «զգայնութիւնները»։ Անգարա միշտ Հայաստանի հետ իր յարաբերութիւնները կապած է հայ-ատրպէյճանական խաղաղութեան գործընթացին։ Անթալիայէն թրքական հաղորդագրութիւնը իր ձեւով կը յիշեցնէ զայն՝ այդ գործընթացը նշելով կարգաւորումէն անմիջապէս ետք։

Իսկ այդ գործընթացը կէս ճամբուն վրայ է։ Խաղաղութեան համաձայնագիրը նախաստորագրուեցաւ Ուաշինկթընի մէջ, 2025 Օգոստոս 8-ին, բայց ո՛չ ստորագրուած է, ո՛չ ալ վաւերացուած։ Պաքու նախ կը պահանջէ փոփոխել Հայաստանի Սահմանադրութիւնը, որուն նախաբանը կը յղէ Անկախութեան հռչակագրին։ Նիկոլ Փաշինեանի Քաղաքացիական պայմանագիրը Յունիս 7-ի խորհրդարանական ընտրութիւններուն պահեց մեծամասնութիւնը, բայց ոչ՝ երկու երրորդը։ Նոր Սահմանադրութեան նախագիծը պէտք է հրապարակուի Նոյեմբերին։

TRIPP՝ ամէն ինչ իրարու կապող ծրագիրը

TRIPP ճամբան այն թելն է, որ կը կապէ այս բոլոր հարցերը։ 2025 Օգոստոսին Ուաշինկթընի մէջ յայտարարուած այս ճամբան պէտք է անցնի Հայաստանի հարաւէն։ Հոկտեմբեր 28-ին Հայաստանի խորհրդարանը 63 կողմ եւ 32 դէմ քուէով վաւերացուց Միացեալ Նահանգներուն հետ շրջանակային համաձայնագիրը։ Նոյեմբերի սկիզբը աշխատանքի լծուեցան առաջին արհեստագիտական խումբերը՝ փոխադրութեան եւ ելեկտրականութեան։

Անգարա եւ Պաքու զայն կ՚անուանեն «Զանգեզուրի միջանցք»։ Թուրքիա կը պատրաստէ իր սեփական հատուածները. Ապտիւլգատիր Ուրալօղլու կը սպասէ զանոնք աւարտել ու շահագործման յանձնել «մօտաւորապէս չորս տարիէն»։ Երեւանի համար ճամբան իմաստ ունի միայն այն պարագային, երբ բոլոր ճամբաները բացուին, ներառեալ դէպի Թուրքիա։ Ահա թէ ինչ կ՚անուանէ հայկական կառավարութիւնը տարածաշրջանային ապաշրջափակում։

Պատկերներու կշիռը

Անթալիա հազուագիւտ տեսարան մը ընծայեց. հայ, թուրք եւ ատրպէյճանցի ղեկավարները՝ նոյն յարկին տակ։ Իլհամ Ալիեւ, որ մէկ օր առաջ ժամանած էր Էրտողանի անձնական հրաւէրով, դիմաւորուեցաւ պատուոյ պահակախումբով։ Հայ-ատրպէյճանական որեւէ հանդիպում չէ յայտարարուած։

Հանդիպումը տեղի ունեցաւ նաեւ այն օրը, երբ Հաւաքական անվտանգութեան պայմանագրի կազմակերպութիւնը (ՀԱՊԿ), Մոսկուայի մէջ գումարուած, Հայաստանը զրկեց քուէարկելու իրաւունքէն։ Երեւան 2024-էն ի վեր չի վճարեր իր անդամավճարը։ Ռուսիոյ գլխաւորած դաշինքէն հեռացող երկրի մը համար կարեւոր է Թուրքիոյ մէջ ընդունուած իր վարչապետին պատկերը։ Նոյն օրը Նիկոլ Փաշինեան հանդիպեցաւ նաեւ Իրանի նախագահ Մասուտ Փեզեշքեանի հետ։