Հայաստան-Ատրպէյճան խաղաղութեան համաձայնագիրը. ի՛նչ կը պարունակէ եւ ո՛ւր հասած է

Էականը

8 Օգոստոս 2025-ին, Սպիտակ տան մէջ, Հայաստանի արտաքին գործոց նախարար Արարատ Միրզոյեան եւ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարար Ճէյհուն Պայրամով նախաստորագրեցին «Խաղաղութեան հաստատման եւ միջպետական յարաբերութիւններու մասին համաձայնագիր»ը։ Պայմանագիր մը նախաստորագրել կը նշանակէ անոր վերջնական բնագիրը հաստատել. ասիկա տակաւին ստորագրութիւն չէ։

Ուժի մէջ մտնելու համար համաձայնագիրը պէտք է նախ ստորագրուի, ապա վաւերացուի երկու երկիրներուն կողմէ։ 1 Նոյեմբեր 2026-ի դրութեամբ այս քայլերէն ոչ մէկը կատարուած է։ Ատրպէյճան կը յայտարարէ, որ պիտի չստորագրէ, քանի դեռ Հայաստան չէ փոխած իր Սահմանադրութիւնը։

Հիմնական թուականներ

1. 1992Կը ստեղծուի ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խումբը՝ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան կարգաւորման բանակցութիւնները վարելու համար։ 1997-էն սկսեալ անոր համանախագահներն են Ֆրանսան, Ռուսիան եւ Միացեալ Նահանգները։
2. Սեպտեմբեր 2023Ատրպէյճանի կայծակնային յարձակումէն ետք Լեռնային Ղարաբաղի հայերուն գրեթէ ամբողջութիւնը՝ աւելի քան 100 հազար հոգի, ապաստան կը գտնէ Հայաստանի մէջ։
3. 30 Օգոստոս 2024Սահմանազատման հայկական եւ ատրպէյճանական յանձնաժողովները կը ստորագրեն իրենց համատեղ աշխատանքի կանոնակարգը, որ ուժի մէջ կը մտնէ 1 Նոյեմբեր 2024-ին։
4. 13 Մարտ 2025Բնագրին շուրջ բանակցութիւնները կ՚աւարտին. Հայաստան կ՚ընդունի Պաքուի առաջարկները վերջին երկու վիճելի յօդուածներուն մասին։ Նոյն օրը Ատրպէյճան կը յիշեցնէ իր պայմանը՝ Հայաստանի Սահմանադրութեան փոփոխութիւնը։
5. 8 Օգոստոս 2025Ուաշինկթընի մէջ երկու նախարարները կը նախաստորագրեն համաձայնագիրը։ Իլհամ Ալիեւ եւ Նիկոլ Փաշինեան Տանըլտ Թրամփի ներկայութեամբ կը ստորագրեն համատեղ հռչակագիր մը, որ կը մեկնարկէ նաեւ Հայաստանի հարաւով անցնող «Թրամփի ճանապարհ» (TRIPP) ծրագիրը։
6. 11 Օգոստոս 2025Երկու երկիրները կը հրապարակեն համաձայնագրին ամբողջական բնագիրը։
7. 1 Սեպտեմբեր 2025Երեւանի եւ Պաքուի համատեղ խնդրանքով ԵԱՀԿ-ն կ՚որոշէ փակել Մինսքի գործընթացը։ Փակումը կ՚աւարտի 30 Նոյեմբեր 2025-ին։
8. 7 Յունիս 2026Հայաստանի խորհրդարանական ընտրութիւններ. Նիկոլ Փաշինեանի «Քաղաքացիական պայմանագիր»ը կը պահէ մեծամասնութիւնը՝ 105 աթոռէն 64-ը, բայց ոչ երկու երրորդը (70 աթոռ), որ անհրաժեշտ է նոր Սահմանադրութիւն մը առանձինն հանրաքուէի դնելու համար։
9. 28 Հոկտեմբեր 2026Հայաստանի Ազգային ժողովը 63 կողմ եւ 32 դէմ քուէով կը վաւերացնէ «Թրամփի ճանապարհ»ին մասին Միացեալ Նահանգներուն հետ շրջանակային համաձայնագիրը։

Ի՛նչ կ՚ըսէ բնագիրը

Համաձայնագիրը կարճ է՝ նախաբան մը եւ 17 յօդուած։ Գլխաւոր յանձնառութիւնները՝

• Իւրաքանչիւր երկիր կը ճանչնայ միւսին ինքնիշխանութիւնը եւ տարածքային ամբողջականութիւնը՝ նախկին խորհրդային հանրապետութիւններէն ժառանգուած սահմաններուն մէջ (յօդուած 1)։
• Կողմերէն ոչ մէկը տարածքային պահանջ ունի միւսէն, եւ ապագային ալ պիտի չներկայացնէ (յօդուած 2)։
• Անոնք կը հրաժարին ուժի կիրարկումէն ու ուժի սպառնալիքէն եւ թոյլ պիտի չտան, որ երրորդ երկիր մը իրենց տարածքը գործածէ միւսին դէմ (յօդուած 3)։ Անոնք չեն միջամտեր իրարու ներքին գործերուն (յօդուած 4)։
• Դիւանագիտական յարաբերութիւններ պիտի հաստատուին վաւերացումէն ետք. ժամկէտը բնագրին մէջ պարապ ձգուած է (յօդուած 5)։
• Սահմանային յանձնաժողովները կը շարունակեն ընդհանուր սահմանին գծումը (յօդուած 6)։
• Երկիրներէն ոչ մէկը այդ սահմանին երկայնքին երրորդ երկրի ուժեր պիտի չտեղակայէ (յօդուած 7)։
• Անոնք յանձն կ՚առնեն պարզել հակամարտութեան ընթացքին անհետացածներուն ճակատագիրը, փնտռել եւ վերադարձնել աճիւնները (յօդուած 9)։
• Երկկողմանի յանձնաժողով մը պիտի հետեւի համաձայնագրին գործադրութեան։ Անհամաձայնութեան պարագային նախ վեց ամիս ուղղակի խորհրդակցութիւններ կը նախատեսուին, ապա միայն խաղաղ այլ միջոցներ (յօդուածներ 13 եւ 14)։
• Ուժի մէջ մտնելէն ետք մէկ ամսուան ընթացքին երկու երկիրները ետ կը քաշեն միջազգային ատեաններուն մէջ իրարու դէմ ներկայացուած բոլոր հայցերը։ Անոնք կը հրաժարին նաեւ ամէն թշնամական արարքէ, ներառեալ տեղեկատուական ոլորտին մէջ (յօդուած 15)։
• Համաձայնագիրը կազմուած է հայերէն, ատրպէյճաներէն եւ անգլերէն։ Տարբերութեան պարագային անգլերէն բնագիրը գերակայ է (յօդուած 17)։

Ի՛նչ պիտի փոխէ համաձայնագիրը

Ասիկա պիտի ըլլար 1991-ի անկախութենէն ի վեր երկու երկիրներուն յարաբերութիւնները ճշդող առաջին պայմանագիրը։ Ան ճամբայ պիտի բանար դեսպանատուներու եւ երկու կողմերուն կողմէ գրաւոր ճանչցուած սահմանի մը առջեւ։

Երկու պետութիւններուն իրարու դէմ յարուցած դատերը, մասնաւորաբար Արդարադատութեան միջազգային դատարանին մէջ, պէտք է ետ քաշուին։ Սահմանին վրայ օտար ուժերու արգելքը պիտի փոխէ նաեւ տարածաշրջանային հաւասարակշռութիւնը. Ռոյթըրզի համաձայն՝ այս կէտը կրնայ Ռուսիոյ ակնարկել, որ տարածաշրջանին մէջ խաղաղապահներ տեղակայած է։

Վերջապէս, Ուաշինկթընի հռչակագիրը կը նախատեսէ հաղորդակցութեան ուղիներու բացումը, ներառեալ Ատրպէյճանը իր Նախիջեւանի անջատ տարածքին կապող ճանապարհ մը՝ Հայաստանի Սիւնիքի մարզէն անցնող, Հայաստանի համար «փոխադարձ օգուտներով»։ Ասիկա «Թրամփի ճանապարհ» ծրագիրն է, որ Հայաստան կ՚ըսէ թէ պիտի մնայ իր ինքնիշխանութեան եւ հսկողութեան տակ, ներառեալ մաքսային եւ սահմանային անվտանգութիւնը։

Բաց մնացող հարցեր

• Սահմանադրութիւնը։ Պաքու կը պահանջէ, որ Հայաստանի Սահմանադրութիւնը այլեւս չյղէ 1990-ի Անկախութեան հռչակագրին, ուր կը յիշուի Լեռնային Ղարաբաղի հետ վերամիաւորումը։ Երեւան կը մերժէ, որ իր Սահմանադրութիւնը տարածքային պահանջներ կը պարունակէ, բայց նոր Սահմանադրութիւն մը կը պատրաստէ։ Անհրաժեշտ հանրաքուէն կազմակերպելու համար խորհրդարանի երկու երրորդին հաւանութիւնը պէտք է, որ իշխող մեծամասնութիւնը այլեւս չունի։ Նախագիծը տակաւին հրապարակուած չէ։
• Ժամանակացոյցը։ 28 Հոկտեմբեր 2026-ին Արարատ Միրզոյեան յայտարարեց, որ Հայաստան պատրաստ է ստորագրելու արդէն 2026-ի վերջաւորութեան։ 22 Հոկտեմբերին Նիկոլ Փաշինեան կը խօսէր 2027-2028-ի մասին։
• «Թրամփի ճանապարհ»ը։ Անվտանգութեան կարգը եւ աշխատանքներու ժամանակացոյցը ճշդուած չեն։ Հայաստանի ընդդիմութիւնը կը գտնէ, որ Հայաստանին խոստացուած օգուտները իրաւականօրէն երաշխաւորուած չեն, իսկ դրացի Իրանը իր մտահոգութիւնը յայտնած է։
• Ինչի՛ մասին բնագիրը կը լռէ։ Համաձայնագիրը չի յիշեր ո՛չ Լեռնային Ղարաբաղը, ո՛չ անկէ տեղահանուած հայերը, ո՛չ ալ Ատրպէյճանի մէջ պահուող հայերը։ Միայն անհետացածներուն առանձին յօդուած մը յատկացուած է։