Հայոց ցեղասպանութիւն. էականը՝ գիտնալու համար

Էականը

Հայոց ցեղասպանութիւն կը կոչուի Օսմանեան կայսրութեան հայերուն բնաջնջումը, որ գլխաւորաբար 1915-ին եւ 1916-ին իրագործեց «Միութիւն եւ յառաջդիմութիւն» կուսակցութեան, այսինքն «Երիտթուրքեր»ու կառավարութիւնը։ Հայերը զայն կը կոչեն Մեծ Եղեռն։

1915-ին կայսրութեան մէջ կ՚ապրէր շուրջ 1,5 միլիոն հայ։ Զոհերուն ճշգրիտ թիւը յայտնի չէ. Միացեալ Նահանգներու Ողջակիզումի յուշահամալիր-թանգարանը (USHMM) զայն կը գնահատէ առնուազն 664 հազար, թերեւս մինչեւ 1,2 միլիոն։ Հայերը եւ բազմաթիւ պատմաբաններ կը յիշեն 1,5 միլիոն զոհ։

Ի՛նչ պատահեցաւ

Բռնութիւնները 1915-ին չսկսան. USHMM-ի համաձայն՝ 1894-1896-ի ջարդերուն առնուազն 80 հազար հայ սպաննուեցաւ, իսկ 1909-ին Ատանայի մէջ՝ մինչեւ 20 հազար։

Օսմանեան կայսրութիւնը 1914-ի Նոյեմբերին Գերմանիոյ կողքին պատերազմի մտաւ։ 24 Ապրիլ 1915-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ իշխանութիւնները ձերբակալեցին շուրջ 240-250 հայ երեւելիներ՝ մտաւորականներ, երեսփոխաններ, հոգեւորականներ, վաճառականներ, որոնք ապա աքսորուեցան։ Այս ձերբակալութիւնները կը նկատուին ցեղասպանութեան սկիզբը։

1915-ի Մայիսէն սկսեալ տեղահանութեան օրէնք մը հայերը վտարեց իրենց քաղաքներէն ու գիւղերէն՝ նախ Արեւելեան Անատոլուի մէջ, ապա գրեթէ ամբողջ կայսրութեան տարածքին։ Այրերը յաճախ տեղւոյն վրայ կը սպաննուէին։ Կիները, երախաները եւ տարեցները ոտքով կը քշուէին դէպի այսօրուան Սուրիոյ եւ Իրաքի անապատները։ Շատեր ճամբան մեռան սովէն, ծարաւէն, ուժասպառութենէն կամ հիւանդութենէ, կամ սպաննուեցան։ Տասնեակ հազարաւոր երախաներ բռնի խլուեցան իրենց ընտանիքներէն եւ կրօնափոխ եղան։ Աքսորեալներուն ունեցուածքը բռնագրաւուեցաւ։ Թիրախ դարձան նաեւ կայսրութեան այլ քրիստոնեաներ, մասնաւորաբար ասորիները։

Ինչո՞ւ ցեղասպանութիւն կը կոչուի

«Ցեղասպանութիւն» (genocide) բառը 1944-ին ստեղծեց իրաւաբան Ռաֆայէլ Լեմքին, որ բացատրած է, թէ հայերուն ճակատագիրը զինք մղած է խորհելու ժողովուրդներու իրաւական պաշտպանութեան մասին։ 1948-ին ՄԱԿ-ը որդեգրեց Ցեղասպանութեան ոճիրի կանխարգիլման եւ պատժման մասին պայմանագիրը։

Պատմաբաններուն մեծամասնութիւնը կը գտնէ, որ 1915-1916-ի սպանդները կը համապատասխանեն այս սահմանումին. ժամանակի օսմանեան, գերմանական, աւստրիական, ամերիկեան, բրիտանական եւ ֆրանսական փաստաթուղթերը ցոյց կու տան, որ իշխող կուսակցութեան ղեկավարութիւնը գիտակցաբար թիրախ դարձուցած էր հայ բնակչութիւնը։ Թուրքիան՝ Օսմանեան կայսրութեան ժառանգորդը, կը մերժէ ցեղասպանութիւն եզրը. ան կ՚ընդունի, որ տեղահանութիւններու ընթացքին հայեր մեռած են, բայց զանոնք կը ներկայացնէ իբրեւ պատերազմի ողբերգութիւններ։

Ո՞վ կը ճանչնայ զայն

• Ուրուկուայը առաջին երկիրն էր, որ զայն ճանչցաւ՝ 1965-ին։
• Եւրոպական խորհրդարանը զայն ճանչցաւ 1987-ին եւ այդ օրէն ի վեր պարբերաբար Թուրքիոյ կոչ կ՚ընէ նոյնը ընելու։
• Գերմանիոյ Պունտեսթակը 2 Յունիս 2016-ին որդեգրեց բանաձեւ մը՝ ընդունելով նաեւ Գերմանիոյ՝ Օսմանեան կայսրութեան դաշնակիցին, պատասխանատուութեան բաժինը։
• Միացեալ Նահանգներու մէջ նախագահ Ճօ Պայտըն զայն պաշտօնապէս ճանչցաւ 24 Ապրիլ 2021-ին։
• Ընդհանուր առմամբ շուրջ երեսուն երկիր պաշտօնապէս ճանչցած է զայն, որոնց կարգին՝ Ֆրանսան, Իտալիան, Ռուսիան, Գանատան, Պրազիլը եւ Արժանթինը։ 2015-ին, հարիւրամեակին առթիւ, Ֆրանչիսկոս Պապը զայն կոչեց «քսաներորդ դարու առաջին ցեղասպանութիւն»։

Ֆրանսա. 2001-ի օրէնքը

29 Յունուար 2001-ի թիւ 2001-70 օրէնքը միայն մէկ յօդուած ունի. «Ֆրանսան հրապարակաւ կը ճանչնայ 1915-ի Հայոց ցեղասպանութիւնը»։

2012-ին խորհրդարանը քուէարկեց օրէնք մը, որ կը պատժէր օրէնքով ճանչցուած ցեղասպանութիւններու ժխտումը, ներառեալ Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Սահմանադրական խորհուրդը 28 Փետրուար 2012-ին զայն չեղեալ յայտարարեց՝ գտնելով, որ ան կը սահմանափակէ խօսքի ազատութիւնը։

10 Ապրիլ 2019-ի հրամանագրով մը 24 Ապրիլը Ֆրանսայի մէջ Հայոց ցեղասպանութեան տարեկան ոգեկոչման օրն է։ Ամէն տարի Փարիզի մէջ արարողութիւն տեղի կ՚ունենայ, եւ նահանգապետերը կրնան իւրաքանչիւր գաւառի մէջ արարողութիւններ կազմակերպել։

24 Ապրիլ՝ յիշատակի օր

Ամէն 24 Ապրիլին Երեւանի մէջ հսկայ բազմութիւն մը կը բարձրանայ Ծիծեռնակաբերդ՝ մայրաքաղաքի բլուրի մը վրայ 1967-ին կառուցուած ցեղասպանութեան յուշահամալիրը, եւ ծաղիկներ կը զետեղէ անմար կրակին շուրջ։ 1995-էն ի վեր հոն կը գործէ թանգարան-հիմնարկ մը։

Սփիւռքի մէջ՝ Ֆրանսայէն ու Միացեալ Նահանգներէն մինչեւ Լիբանան ու Ռուսիա, նոյն օրը տեղի կ՚ունենան երթեր, պատարագներ եւ պաշտօնական արարողութիւններ։