Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) պատմութիւնը. հին դարերէն մինչեւ 2023-ի գաղթը

Արցա՞խ, թէ Ղարաբաղ

Անունը կը փոխուի՝ ըստ խօսողին։ Հայերը Արցախ կ՚ըսեն։ Ղարաբաղ բառը, թրքերէն եւ պարսկերէն՝ «սեւ պարտէզ», կ՚երեւի միջին դարերուն։ «Լեռնային» բառը ցոյց կու տայ լեռնային մասը, ուր կ՚ապրէին հայերը։ Միջազգայնօրէն տարածքը կը նկատուի Ատրպէյճանի մաս։ Այս բառերէն իւրաքանչիւրը յիշողութիւն մը կը կրէ։ Հոս կը պատմենք փաստերը։

Հնադար եւ միջին դարեր. հայկական հող մը

Հայոց թագաւորութեան նահանգ մը

Հնադարուն Արցախը Հայոց թագաւորութեան տասներորդ նահանգն էր։ Ան անոր մաս կը կազմէր Ք.Ա. Բ. դարէն մինչեւ 387 թուական։

Լեռներու եւ անտառներու երկիր մըն է՝ Հայկական բարձրաւանդակի արեւելեան ծայրը։ Արեւմուտքէն կը սահմանակցի Սիւնիքին, արեւելքէն՝ Ուտիքին, իսկ հարաւէն՝ Երասխ գետին։

387. բաժանումը եւ Կովկասեան Աղուանքը

387-ին Հռոմ եւ Պարսկաստան իրենց միջեւ բաժնեցին Հայաստանը։ Արցախն ու Ուտիքը անջատուեցան թագաւորութենէն։ Անոնք անցան դրացի թագաւորութեան մը՝ Կովկասեան Աղուանքի իշխանութեան տակ, զոր հայերը Աղուանք կը կոչեն։ Այս թագաւորութիւնը ոչ մէկ կապ ունի Պալքաններու Ալպանիոյ հետ։ Ան Սասանեան Պարսկաստանի ենթակայ էր։

Այս հարցը այսօր խիստ քաղաքական է։ Պաքու Կովկասեան Աղուանքը կը ներկայացնէ իբրեւ Ատրպէյճանի նախահայր, իսկ շրջանին քրիստոնէական ժառանգութեան մէկ մասը՝ իբրեւ «աղուանական»։ Մասնագէտ պատմաբաններ, ինչպէս Ռոպերթ Հյուսըն, կը նկարագրեն բազմաթիւ ժողովուրդներէ բաղկացած թագաւորութիւն մը, ուր սակայն Արցախն ու Ուտիքը կը մնային հայախօս։ Ե. դարուն պատմիչ Մովսէս Խորենացի Կուր գետը կը նկատէր «հայկական խօսքին սահմանը»։ Է. դարուն հայկական «Աշխարհացոյց»ը տակաւին Արցախը կը դասէր Հայաստանի նահանգներուն շարքին՝ «այժմ անջատուած»։

Մեսրոպ Մաշտոց եւ Ամարասի դպրոցը

Քրիստոնէութիւնը ընդմիշտ դրոշմեց շրջանը։ Միջնադարեան պատմիչներուն համաձայն՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ Դ. դարու սկիզբը հիմնեց Ամարասի վանքը։ Հոն թաղուած է անոր թոռը՝ Սուրբ Գրիգորիսը։

Ե. դարու սկիզբը հայոց այբուբենի ստեղծիչ Մեսրոպ Մաշտոց Ամարասի մէջ բացաւ Արցախի առաջին դպրոցը, ուր կը դասաւանդէին իր գիրերով։ Միջնադարեան աղբիւրները անոր կը վերագրեն նաեւ աղուաներէն լեզուին համար այբուբեն մը ստեղծելը։

Խաչէնի իշխանները, Գանձասար եւ Դադիվանք

Է.-Թ. դարերուն շրջանը արաբական տիրապետութեան տակ էր։ Ապա հայ իշխաններ վերստին իշխանութիւնը ձեռք առին։ ԺԲ. դարէն սկսեալ Արցախի մէջ կը տիրէր Խաչէնի իշխանութիւնը։ 1214-էն ի վեր զայն կը ղեկավարէր Հասան-Ջալալեան տոհմը։

Վանքերու ոսկեդարն էր։ Դադիվանքի մէջ մայր տաճարը կառուցուեցաւ 1214-ին։ Բարձրաքանդակ մը ցոյց կու տայ Արզու իշխանուհին, որ եկեղեցին կը նուիրէ իր որդիներուն յիշատակին։ Գանձասարի մէջ Հասան-Ջալալ Դաւլա իշխանը 1216-էն 1238 կառուցել տուաւ գլխաւոր եկեղեցին։ Ան օծուեցաւ 22 Յուլիս 1240-ին՝ աղբիւրներուն համաձայն, շուրջ 700 քահանաներու ներկայութեամբ։ Գանձասարը դարձաւ Աղուանից կաթողիկոսին, այսինքն շրջանին Եկեղեցւոյ պետին աթոռը, որ կապուած էր Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ։

Եկան մոնղոլները ԺԳ. դարուն, ապա Լէնկթիմուր՝ 1387-ին։ Ամարասը կողոպտուեցաւ, աւերուեցաւ եւ վերակառուցուեցաւ։ Սակայն հայ իշխանական տոհմերը դիմացան լեռներուն մէջ։

Մելիքութիւնները, խաները եւ Ռուսիոյ գալուստը

Հինգ մելիքութիւնները

ԺԵ. դարէն սկսեալ տեղական իշխանութիւնը անցաւ հինգ հայկական իշխանութիւններու՝ մելիքութիւններուն։ Արաբները զանոնք Խամսա՝ «հինգը» կը կոչէին։ Անոնք էին Գիւլիստանը, Ջրաբերդը, Խաչէնը, Վարանդան եւ Դիզակը։ Իւրաքանչիւրը կը ղեկավարէր մելիքներու ընտանիք մը. մելիքը ազնուականական տիտղոս էր։ Անոնցմէ ոմանք Հասան-Ջալալեաններէն սերած էին։

Մելիքները ունէին իրենց բերդերն ու զօրքերը։ Անոնք գրեթէ միշտ կիսանկախ էին, յաճախ՝ Պարսկաստանի հեռաւոր գերիշխանութեան տակ։

Ղարաբաղի խանութիւնը

1747-ին, պարսից Նատիր Շահի մահուան առթիւ, թրքական Ջաւանշիր ցեղի պետերէն Փանահ Ալի Խան գրաւեց Ղարաբաղի մեծ մասը։ 1748-ին ան խան նշանակուեցաւ։ Ան դաշինք կնքեց մելիքներէն մէկուն՝ Վարանդայի Շահնազար Բ.-ին հետ եւ հպատակեցուց միւսները։ Միասնաբար անոնք կառուցել տուին Շուշիի բերդը, որ դարձաւ խանութեան մայրաքաղաքը։

Խանութիւնը իսլամական էր, բայց լեռները հայկական մնացին։ Ռուսական վարչութեան 1823-ի մէկ ուսումնասիրութեան համաձայն՝ նախկին մելիքութիւններու հինգ գաւառներուն բնակչութեան շուրջ 97 տոկոսը այն ատեն հայ էր։

Քիւրեքչայի դաշնագիրէն մինչեւ Գիւլիստանի դաշնագիր

ԺԸ. դարու վերջաւորութեան Ռուսիա Կովկասի մէջ յառաջ կ՚երթար։ 1805-ի Մայիսին Իպրահիմ Խալիլ Խան ստորագրեց Քիւրեքչայի դաշնագիրը. ան ընդունեց Ռուսիոյ իշխանութիւնը խանութեան արտաքին գործերուն վրայ։

24 Հոկտեմբեր 1813-ին Գիւլիստանի դաշնագիրը վերջ դրաւ Ռուսիոյ եւ Պարսկաստանի միջեւ պատերազմի մը։ Պարսկաստան շրջանը զիջեցաւ Ռուսական կայսրութեան։ 1822-ին վերջին խանը փախաւ Պարսկաստան, եւ խանութիւնը վերցուեցաւ։ Նոյն տարին անհետացան նաեւ մելիքներուն իշխանութիւնները։

Կայսրութեան օրով Շուշին դարձաւ Կովկասի մեծ քաղաքներէն մէկը՝ հայկական եւ իսլամական թաղամասերով։ Ան թէ՛ հայկական, թէ՛ ատրպէյճանական մշակոյթի կեդրոն էր։

1905 եւ 1918-1920. նոր ժամանակներու առաջին ջարդերը

1905-1906-ի հայ-թաթարական ընդհարումները

1905-ի ռուսական յեղափոխութիւնը տկարացուց կայսերական իշխանութիւնը։ Ամբողջ Կովկասի մէջ բախումներ ծագեցան հայերու եւ «թաթարներու» միջեւ. այսպէս կը կոչուէին այն ատեն ատրպէյճանցիները։ Վնասուեցան Պաքուն, Նախիջեւանը, Շուշին եւ Ելիզաւետպոլը։ Գնահատումներուն համաձայն՝ սպաննուեցան 3100-էն 10 000 անձ, իսկ հայկական թէ թաթարական քանի մը հարիւր գիւղեր կողոպտուեցան։

1918-1920. երկու հանրապետութիւն, մէկ վիճելի տարածք

1918-ին Ռուսական կայսրութիւնը փլաւ։ Հայաստանն ու Ատրպէյճանը դարձան անկախ հանրապետութիւններ։ Երկուքն ալ Ղարաբաղը կը պահանջէին։ Շրջանին հայերը կազմեցին իրենց խորհուրդները եւ մերժեցին Պաքուի իշխանութիւնը։

1919-ին բրիտանացիները, որոնք Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք շրջանին մէջ կը գտնուէին, համաձայնեցան Պաքուի կողմէ ընդհանուր նահանգապետ մը՝ Խոսրով պէյ Սուլթանովի նշանակումին։ 1919-ի Օգոստոսին Ղարաբաղի հայերը ժամանակաւորապէս ընդունեցին ատրպէյճանական իշխանութիւնը՝ լայն ինքնավարութեան փոխարէն։ Համաձայնութիւնը շուտով խախտուեցաւ։

Մարտ 1920. Շուշիի ջարդը

1920-ի Մարտին հայկական ապստամբութիւն մը ձախողեցաւ։ 22-էն 26 Մարտ Շուշիի հայկական թաղամասը կողոպտուեցաւ եւ հրկիզուեցաւ։ Անոր բնակիչները սպաննուեցան կամ վտարուեցան։ Ճշգրիտ թիւը յայտնի չէ։ Ժամանակի հայկական կառավարութեան զեկոյց մը, զոր կը յիշէ պատմաբան Ռիչըրտ Յովհաննիսեան, քաղաքին մէջ 500 զոհի մասին կը խօսի։ Քաղաքին եւ շրջակայքին համար այլ գնահատումներ կը տատանին քանի մը հազարէն շատ աւելի մեծ թիւերու։ Շուշին, որ մինչեւ 1920 մեծամասնութեամբ հայկական քաղաք էր, դարձաւ գրեթէ ամբողջութեամբ ատրպէյճանական։

Քանի մը շաբաթ ետք, 1920-ի Ապրիլին, Կարմիր բանակը մտաւ Պաքու։ Կովկասը խորհրդայնացաւ։

Խորհրդային շրջան. հսկողութեան տակ ինքնավարութիւն մը

Յուլիս 1921. Կովկասեան բիւրոյի որոշումը

Պոլշեւիկները վիճելի տարածքներուն ճակատագիրը յանձնեցին կուսակցութեան Կովկասեան բիւրոյին։ Պաքուի նոր խորհրդային իշխանութիւնը սկիզբը ակնարկած էր, թէ Ղարաբաղը պիտի անցնէր Խորհրդային Հայաստանին։

4 Յուլիս 1921-ին Թիֆլիսի մէջ Կովկասեան բիւրոն երեքի դէմ չորս ձայնով որոշեց Լեռնային Ղարաբաղը միացնել Հայաստանին։ Յաջորդ օրը ան ետ առաւ իր որոշումը։ Շրջանը պիտի մնար Խորհրդային Ատրպէյճանի մէջ՝ լայն ինքնավարութեամբ։ Պաշտօնական պատճառաբանութիւնը կը յիշէր իսլամներու եւ հայերու միջեւ խաղաղութիւնը եւ դաշտավայրին հետ տնտեսական կապերը։ Պատմաբանները կը շեշտեն ատրպէյճանցի ղեկավար Նարիման Նարիմանովի դերը եւ այն աջակցութիւնը, զոր, ըստ տեղեկութիւններու, անոր ցուցաբերեց Ստալին, որ այն ատեն ազգութիւններու ժողովրդական կոմիսար էր։

1923. ինքնավար մարզը

7 Յուլիս 1923-ին ստեղծուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը։ Անոր տարածութիւնը 4161 քառ. քմ էր։ Մայրաքաղաքը դարձաւ Ստեփանակերտը՝ յեղափոխական Ստեփան Շահումեանի անունով։ Մարզը Խորհրդային Հայաստանի հետ ընդհանուր սահման չունէր. զանոնք կը բաժնէր հողաշերտ մը՝ Լաչինի շուրջ։

1926-ի մարդահամարով հայերը կը կազմէին 125 000 բնակիչներուն 89,2 տոկոսը։ 1989-ին անոնք միայն 76,9 տոկոս էին։ Պատմաբանները քանի մը պատճառ կը յիշեն. Պաքուի քաղաքականութիւնը, որ կը քաջալերէր ատրպէյճանցիներու հաստատումը, բազմաթիւ հայ երիտասարդներու մեկնումը եւ ատրպէյճանցիներուն մօտ աւելի բարձր ծնելիութիւնը։

Դիմումները

Ամբողջ այդ ժամանակաշրջանին հայերը Մոսկուայէն կը պահանջէին մարզը Հայաստանին միացնել։ 1945-ին Խորհրդային Հայաստանի ղեկավար Գրիգոր Յարութիւնով նամակ գրեց Ստալինին։ 1963-ին Ղարաբաղի շուրջ 2500 հայեր Խրուշչովին ուղղուած դիմում մը ստորագրեցին։ 1965-ին, Ցեղասպանութեան յիսնամեակին, Երեւանի մէջ տեղի ունեցան զանգուածային ցոյցեր, որոնց ընթացքին բարձրացուեցաւ նաեւ Ղարաբաղի հարցը։ 1966-ին շուրջ 1900 հայ մտաւորականներ, որոնց կարգին՝ նկարիչ Մարտիրոս Սարեան եւ բանաստեղծ Պարոյր Սեւակ, կոչ մը ստորագրեցին։ Մոսկուա ամէն անգամ մերժեց։

1988-1994. զարթօնքէն պատերազմ

Ղարաբաղեան շարժումը

Գորպաչովի հրապարակայնութեան հետ մարդիկ սկսան բացայայտ խօսիլ։ 20 Փետրուար 1988-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային խորհուրդը 17-ի դէմ 110 ձայնով պահանջեց մարզը միացնել Խորհրդային Հայաստանին։ Երեւանի մէջ հարիւր հազարաւոր մարդիկ ցոյցի ելան։ Մոսկուա մերժեց։

Բռնութիւնը շատ արագ եկաւ։ 22 Փետրուարին, Ասկերանի մօտ, բախումներու ընթացքին երկու ատրպէյճանցիներ սպաննուեցան։ 27-էն 29 Փետրուար, Պաքուի մօտ գտնուող ճարտարարուեստական Սումկայիթ քաղաքին մէջ, ամբոխներ յարձակեցան հայերու վրայ։ Խորհրդային պաշտօնական տուեալներով՝ զոհուեցան 32 անձ։ Այլ գնահատումներ աւելի բարձր են։ Խորհրդային բանակը միջամտեց միայն երրորդ օրը։

Սկսաւ երկկողմանի գաղթ մը։ Հայերը կը լքէին Ատրպէյճանը, ատրպէյճանցիները՝ Հայաստանը։ 1988-ի Նոյեմբերին բռնութիւններ հարուածեցին Կիրովապատի (այսօր՝ Գանձակ) հայերը եւ Հայաստանի Գուգարքի ատրպէյճանցիները։ 1990-ի Յունուարին ջարդ մը թիրախ դարձուց Պաքու տակաւին մնացած հայերը։ Բրիտանացի լրագրող Թոմաս տը Վաալի համաձայն՝ ան շուրջ 90 զոհ խլեց։ Ապա խորհրդային բանակը մտաւ քաղաք, եւ անոր ճնշումը, «Սեւ Յունուար»ը, սպաննեց աւելի քան հարիւր ատրպէյճանցի քաղաքացիներ։

Անկախութիւնը եւ պատերազմը

2 Սեպտեմբեր 1991-ին հայերը հռչակեցին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը։ 26 Նոյեմբերին Պաքու վերցուց մարզին ինքնավարութիւնը։ 10 Դեկտեմբերին ատրպէյճանցիներու կողմէ բոյկոտուած հանրաքուէ մը հաստատեց անկախութիւնը։ Զայն երբեք պիտի չճանչնար ոչ մէկ պետութիւն, նոյնիսկ Հայաստանը։

1991-ի վերջաւորութեան ԽՍՀՄ-ը դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ։ Սկսաւ բացայայտ պատերազմը։ Ստեփանակերտը կը ռմբակոծուէր Շուշիէն եւ Խոջալուէն, ուր կը գտնուէր շրջանին միակ օդակայանը։

26 Փետրուար 1992-ին հայկական ուժերը գրաւեցին Խոջալուն։ Փախչող ատրպէյճանցի քաղաքացիներ մեծ թիւով սպաննուեցան։ Human Rights Watch կազմակերպութիւնը առնուազն 161 սպաննուած քաղաքացի կը հաշուէ։ Ատրպէյճանական իշխանութիւնները 613 թիւը կու տան։ Այդ պատերազմին ամենաարիւնալի ջարդն էր։ 1992-ի Ապրիլին, Մարաղայի մէջ, ատրպէյճանական յարձակումի մը ընթացքին այս անգամ հայ քաղաքացիներ սպաննուեցան։

8 եւ 9 Մայիս 1992-ին հայկական ուժերը գրաւեցին Շուշին։ 18 Մայիսին անոնք գրաւեցին Լաչինը եւ բացին դէպի Հայաստան միջանցք մը։ 1992-ի ամրան ատրպէյճանական հակայարձակում մը վերագրաւեց Ղարաբաղի գրեթէ կէսը։ Ապա ճակատը շրջուեցաւ։ 1993-ին հայկական ուժերը գրաւեցին Քելպաջարը, ապա Աղտամը, Ֆիզուլին, Ջեպրայիլը, Գուպաթլուն եւ Զանգելանը։ Այժմ անոնք կը վերահսկէին Ղարաբաղը շրջապատող եօթը ատրպէյճանական շրջաններ՝ Ղարաբաղէն դուրս Ատրպէյճանի տարածքին շուրջ 9 տոկոսը։ 1993-ին ՄԱԿ-ի Ապահովութեան խորհուրդը քուէարկեց չորս բանաձեւեր (822, 853, 874 եւ 884), որոնք կը պահանջէին դադրեցնել կռիւները եւ դուրս բերել գրաւող ուժերը։

1994-ի հրադադարը

5 Մայիս 1994-ին, Ռուսիոյ միջնորդութեամբ, կողմերը ստորագրեցին Պիշքեքի արձանագրութիւնը։ Հրադադարը ուժի մէջ մտաւ 12 Մայիսին։

Հաշուեկշիռը ծանր է։ Արեւմտեան եւ ռուսական գնահատումները կը խօսին 25 000-էն 30 000 զոհերու մասին։ 300 000-էն 500 000 հայեր լքեցին Ատրպէյճանը կամ կռիւներու գօտիները։ Աւելի քան 600 000 ատրպէյճանցիներ, վտարուած Հայաստանէն, Ղարաբաղէն եւ շրջակայ շրջաններէն, տեղահանուեցան։ Երկու կողմերէն ալ ամբողջ ընտանիքներ կորսնցուցին ամէն ինչ։

1994-2020. սառեցուած հակամարտութիւնը

Երեսուն տարուան բանակցութիւններ

Բանակցութիւնները յանձնուեցան Մինսկի խումբին, զոր 1992-ին ստեղծեց ԵԱՀԽ-ն՝ ապագայ ԵԱՀԿ-ն։ 1997-էն ի վեր անոր համանախագահներն էին Ֆրանսան, Ռուսիան եւ Միացեալ Նահանգները։ Ծրագիրները իրարու յաջորդեցին։ Ոչ մէկ համաձայնութիւն ստորագրուեցաւ։

Միւս կողմէ, ինքնահռչակ հանրապետութիւնը կը կառուցէր իր հաստատութիւնները։ 2017-ին նոր հանրաքուէ մը անոր տուաւ Արցախի Հանրապետութիւն պաշտօնական անունը։ Սակայն ոչ ոք ճանչցաւ այս պետութիւնը։ Ճակատային գիծը կը մնար Եւրոպայի ամենառազմականացուած գիծերէն մէկը, եւ կրակոցները հոն կանոնաւորաբար զինուորներ կը սպաննէին։

Ապրիլ 2016. քառօրեայ պատերազմը

1-էն 5 Ապրիլ 2016, շփման գիծին վրայ բռնկեցան 1994-էն ի վեր ամենածանր կռիւները։ Ատրպէյճան վերագրաւեց քանի մը բարձունքներ։ Պաքու յայտարարեց 31 սպաննուած զինուորականի մասին, իսկ Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութիւնը հրապարակեց 92 զոհերու՝ զինուորականներու եւ քաղաքացիներու անունները։ Պատերազմը կարճ տեւեց, բայց ցոյց տուաւ, որ ռազմական հաւասարակշռութիւնը կը փոխուի։ Նաւթով եւ կազով հարստացած Ատրպէյճանը մեծապէս զինուած էր, մանաւանդ՝ անօդաչու թռչող սարքերով։

2020. 44-օրեայ պատերազմը

Յարձակումը

27 Սեպտեմբեր 2020-ին Ատրպէյճան յարձակում սկսաւ ամբողջ ճակատային գիծին երկայնքին։ Կռիւները տեւեցին 44 օր։ Ատրպէյճանական բանակին թրքական եւ իսրայէլական անօդաչուները ոչնչացուցին հայկական զրահամեքենաներուն եւ հրետանիին մեծ մասը։ Թուրքիա բացայայտօրէն սատարեց Պաքուին։

Երկու կողմերէն ալ քաղաքներ հարուածուեցան։ Ստեփանակերտը ռմբակոծուեցաւ, նաեւ՝ կասետային զինամթերքով։ 8 Հոկտեմբերին Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճարը երկու անգամ հարուածուեցաւ։ Human Rights Watch այդ յարձակումը հաւանաբար դիտաւորեալ նկատեց։ Իրենց կարգին, հայկական դիրքերէն արձակուած հրթիռներ հարուածեցին Ատրպէյճանի Գանձակ եւ Բարդա քաղաքները՝ սպաննելով տասնեակ քաղաքացիներ։ Human Rights Watch զանոնք եւս անօրինական հարուածներ որակեց։

Շուշիի անկումը եւ 9 Նոյեմբերի յայտարարութիւնը

Ատրպէյճանական ուժերը հարաւէն յառաջացան, գրաւեցին Հադրութը, ապա բարձրացան դէպի Շուշի։ Քաղաքը ինկաւ 8 Նոյեմբերին։ Ան կը գտնուի Ստեփանակերտէն շուրջ տասնհինգ քիլոմեթր հեռու, դէպի Հայաստան տանող ճամբուն վրայ։

9-էն 10 Նոյեմբերի գիշերը Նիկոլ Փաշինեան, Իլհամ Ալիեւ եւ Վլատիմիր Փութին ստորագրեցին պատերազմը դադրեցնող յայտարարութիւն մը։ Ատրպէյճան պահեց իր գրաւածը։ Հայաստանը անոր յանձնեց Աղտամի, Քելպաջարի եւ Լաչինի շրջանները։ Շուրջ 2000 ռուս զինուորներ տեղակայուեցան շփման գիծին եւ Լաչինի միջանցքին երկայնքին՝ հինգ տարուան համար։

Երկու երկիրներուն պաշտօնական տուեալներով՝ սպաննուեցան 3825 հայ եւ 2906 ատրպէյճանցի զինուորներ։ Իւրաքանչիւր կողմէն տասնեակ քաղաքացիներ զոհուեցան։ Հայաստանի մէջ ցնցումը հսկայական էր։

Պատերազմէն ետք ճնշումը կը շարունակուի

Խաղաղութիւնը չեկաւ։ Հայ գերիներ Պաքուի մէջ կալանաւորուած մնացին։ 13 եւ 14 Սեպտեմբեր 2022-ին Ատրպէյճան հարուածեց հայկական քանի մը բնակավայրեր, որոնց կարգին՝ Ջերմուկը։ Հայաստանը հաշուեց 207 զոհ եւ անհետ կորած, իսկ Ատրպէյճան՝ 80 սպաննուած զինուոր։

2022-2023. պաշարումը, յարձակումը, գաղթը

Ինն ամսուան պաշարում

12 Դեկտեմբեր 2022-ին ինքզինքնին բնապահպաններ ներկայացնող ատրպէյճանցիներ փակեցին Լաչինի միջանցքը՝ Հայաստանի եւ Ղարաբաղի միջեւ միակ ճամբան։ Այն ատեն շրջանին մէջ կ՚ապրէր շուրջ 120 000 հայ։ Ռուս զինուորները չմիջամտեցին։

Հայաստանէն եկող կազն ու ելեկտրականութիւնը քանի մը անգամ կտրուեցան։ 22 Փետրուար 2023-ին Արդարադատութեան միջազգային դատարանը Ատրպէյճանէն պահանջեց ապահովել միջանցքին վրայ ազատ երթեւեկը՝ երկու ուղղութեամբ։ 23 Ապրիլ 2023-ին Պաքու Հակարիի կամուրջին վրայ, միջանցքին մուտքին, զինուորական անցակէտ մը տեղադրեց։ Յունիսէն սկսեալ ոչինչ կ՚անցնէր, նոյնիսկ Կարմիր Խաչը։ Ամրան վերջաւորութեան դարակները պարպուեցան։ Հացը չափաբաժնով կը բաշխուէր, վառելանիւթն ու դեղերը կը պակսէին։

19 եւ 20 Սեպտեմբեր 2023

19 Սեպտեմբեր 2023-ին Ատրպէյճան սկսաւ այն, զոր «հակաահաբեկչական միջոցառումներ» կոչեց։ Յաջորդ օրը տեղի հայկական ուժերը ընդունեցին հրադադար մը, որ կը նախատեսէր անոնց զինաթափումը։ Պաքու յայտարարեց 192 սպաննուած զինուորի մասին։ Ղարաբաղի իշխանութիւնները իրենց կողմէն առնուազն 200 զոհ հաշուեցին, որոնց կարգին՝ քաղաքացիներ։

Մեկնելու համար՝ մէկ շաբաթ

24 Սեպտեմբերին առաջին ընտանիքները ճամբայ ելան դէպի Հայաստան։ 25 Սեպտեմբերին, Ստեփանակերտի մօտ, վառելանիւթի պահեստ մը պայթեցաւ, մինչ հարիւրաւոր մարդիկ շարք կեցած էին՝ մեկնելէ առաջ վառելանիւթ լեցնելու համար։ Առաջին տուեալները աւելի քան 170 զոհի մասին կը խօսէին։ Հայաստանի Քննչական կոմիտէին հաստատած վերջնական թիւը 218 զոհ է։

3 Հոկտեմբերին հայկական կառավարութիւնը հաշուեց Ղարաբաղէն ժամանած 100 617 անձ։ Ասիկա շրջանին գրեթէ ամբողջ հայ բնակչութիւնն էր։ Հայաստան կը խօսի ցեղային զտումի մասին։ Ատրպէյճան կը պնդէ, թէ երաշխաւորած էր մնալ ուզողներուն իրաւունքները։

Հանրապետութեան վերջը

28 Սեպտեմբեր 2023-ին ինքնահռչակ հանրապետութեան նախագահ Սամուէլ Շահրամանեան ստորագրեց հրամանագիր մը, որ 1 Յունուար 2024-էն կը լուծարէր անոր բոլոր հաստատութիւնները։ Դեկտեմբերին, Երեւանի մէջ աքսորի մէջ գտնուելով, ան յայտարարեց, թէ այդ հրամանագիրը իրաւական ոյժ չունի։ Սակայն հանրապետութիւնը այլեւս ո՛չ տարածք ունէր, ո՛չ ալ բնակիչներ։

Անոր ղեկավարները ձերբակալուեցան։ 27 Սեպտեմբեր 2023-ին նախկին պետական նախարար Ռուբէն Վարդանեան Լաչինի անցակէտին վրայ ձերբակալուեցաւ, երբ կը փորձէր Հայաստան անցնիլ։ Հոկտեմբերի սկիզբը իրենց կարգին ձերբակալուեցան երեք նախկին նախագահներ՝ Արկադի Ղուկասեան, Բակօ Սահակեան եւ Արայիկ Յարութիւնեան, ինչպէս նաեւ խորհրդարանի նախկին նախագահ Դաւիթ Իշխանեան։ 5 Փետրուար 2026-ին Պաքուի զինուորական դատարան մը ցմահ ազատազրկման դատապարտեց հինգ ամբաստանեալներ, որոնց կարգին՝ Արայիկ Յարութիւնեանը, իսկ ուրիշներ՝ երկար տարիներու բանտարկութեան։ 17 Փետրուարին Ռուբէն Վարդանեան դատապարտուեցաւ 20 տարուան ազատազրկման։

2024-ի Յունիսին ռուս զինուորները լքեցին շրջանը՝ իրենց պաշտօնաժամի աւարտէն առաջ։

Այսօր. տեղահանուած ժողովուրդ մը, վտանգուած յիշողութիւն մը

Տեղահանուածները Հայաստանի մէջ

Ղարաբաղի հայերը այժմ կ՚ապրին Հայաստանի քաղաքներուն եւ գիւղերուն մէջ։ Անոնցմէ շատեր ստիպուած եղան ամէն ինչ զրոյէն սկսիլ։ Հայկական պետութիւնը անոնց ամսական նպաստ կը վճարէ, զոր 2026-ի Հոկտեմբերին տակաւին կը ստանար 46 000 անձ։ Բնակարանային ծրագիր մը կ՚օգնէ տուն գնելու. հաստատուած է 9042 վկայական՝ շուրջ 37 000 անձի համար, եւ 5372 ընտանիքներ արդէն օգտագործած են զանոնք։

Ժառանգութիւնը

Շրջանին հայկական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ հարիւրաւոր եկեղեցիներէ, վանքերէ, գերեզմանատուներէ եւ խաչքարերէ՝ քանդակուած քարէ խաչերէ։ 7 Դեկտեմբեր 2021-ին Արդարադատութեան միջազգային դատարանը Ատրպէյճանէն պահանջեց կանխել եւ պատժել այս ժառանգութեան դէմ ուղղուած աւերումի եւ պղծումի արարքները։

2021-էն ի վեր Քորնել եւ Փըրտիւ համալսարաններուն մէջ գործող Caucasus Heritage Watch հետազօտական խումբը արբանեակային պատկերներով կը հետեւի այս վայրերուն։ 2025-ի գարնան ան հաստատած էր, որ ժառանգութեան 14 վայրեր աւերուած են, իսկ 14 ուրիշներ՝ վնասուած։ Անոնց կարգին են Շուշիի Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցին, որ կը կոչուի Կանաչ Ժամ՝ «կանաչ եկեղեցի», եւ Ղազանչեցոց գերեզմանատունը։ Մօտակայ Քարին Տակ գիւղը հիմնայատակ քանդուած է։ Գանձասարն ու Դադիվանքը տակաւին կանգուն են։ Սակայն հայերը այլեւս ազատ մուտք չունին հոն, իսկ Պաքու այս ժառանգութեան մէկ մասը կը ներկայացնէ իբրեւ «աղուանական»։

Խաղաղութեան գործընթացը

8 Օգոստոս 2025-ին, Սպիտակ տան մէջ, Տանըլտ Թրամփի ներկայութեամբ, Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարները նախաստորագրեցին խաղաղութեան համաձայնութեան մը տեքստը։ Նիկոլ Փաշինեան եւ Իլհամ Ալիեւ ստորագրեցին համատեղ յայտարարութիւն մը։ Ան մասնաւորապէս կը նախատեսէ Հայաստանի հարաւով անցնող տարանցիկ ճամբայ մը, որ կոչուած է «Թրամփի ճամբայ՝ միջազգային խաղաղութեան եւ բարգաւաճման համար» (TRIPP)։ Երկու երկիրներուն խնդրանքով ԵԱՀԿ-ն 2025-ի Սեպտեմբերին փակեց Մինսկի գործընթացը. փակումը աւարտեցաւ տարուան վերջաւորութեան։

Աւելի քան տարի մը ետք, 2026-ի Նոյեմբերին, պայմանագիրը տակաւին ո՛չ ստորագրուած է, ո՛չ ալ վաւերացուած։ Ատրպէյճան նախ կը պահանջէ, որ Հայաստան փոխէ իր Սահմանադրութիւնը, որուն նախաբանը կ՚ակնարկէ 1990-ի անկախութեան հռչակագիրին, որ իր կարգին կապուած է Ղարաբաղին։ Երեւանի մէջ սահմանադրական բարեփոխում մը կը պատրաստուի, եւ հանրաքուէ մը կը նախատեսուի 2027-ին։ Սակայն 7 Յունիս 2026-ի ընտրութիւններուն Նիկոլ Փաշինեանի «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցութիւնը շահեցաւ 105 աթոռներէն 64-ը, այսինքն նուազ քան երկու երրորդի մեծամասնութիւնը, որ անհրաժեշտ է նոր Սահմանադրութիւն մը առանձինն քուէի դնելու համար։ Նախաստորագրուած տեքստը չի յիշեր ո՛չ Լեռնային Ղարաբաղը, ո՛չ ալ անոր բնակիչներուն վերադարձը։

Եզրակացութիւն. ինչ որ կը մնայ

Արցախը ճանչցաւ Հայոց թագաւորները, Խաչէնի իշխանները, մելիքները, խաները, ցարերը եւ խորհուրդները։ Ան վերապրեցաւ մոնղոլները, Լէնկթիմուրը եւ Ի. դարու ջարդերը։ Այդ ամբողջ ժամանակ հայեր հոն ապրեցան, աղօթեցին եւ մշակեցին իրենց այգիները։

2023-ին, մէկ շաբթուան մէջ, այդ ներկայութիւնը գրեթէ մարեցաւ։ Սակայն ան չանհետացաւ։ Ան կը շարունակուի Երեւան, Գորիս կամ Աբովեան հաստատուած ընտանիքներուն մէջ, զաւակներուն փոխանցուող գիւղերու անուններուն մէջ, պատերէն կախուած Գանձասարի լուսանկարներուն մէջ։

Այս պատմութիւնը իրար ատելու դատապարտուած երկու ժողովուրդներու պատմութիւն չէ։ Ատրպէյճանցիներ եւս վտարուեցան իրենց տուներէն, եւ անոնց ընտանիքները եւս սուգ կը կրեն։ Ան մանաւանդ կը պատմէ, թէ ինչ կ՚արժեն պատերազմները, երբ քաղաքականութիւնը կը ձախողի։ Օր մը Երեւանի եւ Պաքուի միջեւ ստորագրուելիք խաղաղութիւնը Ղարաբաղը պիտի չվերադարձնէ իր հայ բնակիչներուն։ Բայց ան գոնէ պիտի կրնայ պաշտպանել այն, ինչ որ կը մնայ՝ ողջերը եւ քարերը։

Աւելին գիտնալու համար

Առնչուող մեր բացատրութիւններն ու յօդուածները՝

• Լեռնային Ղարաբաղը՝ 1923-էն մինչեւ 2023-ի գաղթը
• Հայաստան-Ատրպէյճան խաղաղութեան համաձայնագիրը. ի՛նչ կը պարունակէ եւ ո՛ւր հասած է
• Հայոց ցեղասպանութիւն. էականը՝ գիտնալու համար
• Հայոց այբուբենը եւ հայերէնը. էականը
• Ղարաբաղէն տեղահանուածներ. ամսական օժանդակութիւնը երկարաձգուած է մինչեւ 2027-ի Յունիս, Յունուարէն՝ նոր աշխատանքային ծրագիր
• 9 Նոյեմբեր 2020-ի յայտարարութենէն վեց տարի ետք Արցախի հանրային խորհուրդը հաշիւ կը պահանջէ Մոսկուայէն եւ Երեւանէն