Լեռնային Ղարաբաղը՝ 1923-էն մինչեւ 2023-ի գաղթը

Էականը

Լեռնային Ղարաբաղը Հարաւային Կովկասի լեռնային շրջան մըն է, Հայաստանէն արեւելք։ Բնակիչներուն մեծամասնութիւնը հայ էր, սակայն միջազգայնօրէն տարածքը կը նկատուի Ատրպէյճանի մաս։ Գլխաւոր քաղաքն էր Ստեփանակերտը, զոր Ատրպէյճան Խանքենտի կը կոչէ։

Շրջանի հայերը 1991-ին հռչակեցին իրենց անկախութիւնը եւ առաջին պատերազմէն ետք (1988-1994) պահեցին տարածքը։ Ոչ մէկ պետութիւն, նոյնիսկ Հայաստանը, ճանչցաւ այդ հանրապետութիւնը։ Ատրպէյճան 2020-ի պատերազմին վերագրաւեց շրջանին մեծ մասը, իսկ մնացեալը՝ 2023-ի Սեպտեմբերին։

2023-ի յարձակումէն ետք աւելի քան 100 000 հայեր մէկ շաբթուան մէջ Հայաստան ապաստանեցան։ Ինքնահռչակ հանրապետութիւնը լուծարուեցաւ 1 Յունուար 2024-ին։

Հայկական շրջան մը՝ Խորհրդային Ատրպէյճանի մէջ

7 Յուլիս 1923-ին խորհրդային իշխանութիւնը Ատրպէյճանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութեան մէջ ստեղծեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը։ Անոր տարածութիւնը 4161 քառ. քմ էր, իսկ մայրաքաղաքը դարձաւ Ստեփանակերտը։

1926-ի խորհրդային մարդահամարով՝ հայերը կը կազմէին բնակչութեան 89,2 տոկոսը։ 1989-ին այդ թիւը իջած էր 76,9 տոկոսի։ Խորհրդային ամբողջ շրջանին հայ ղեկավարներ եւ մտաւորականներ Մոսկուայէն պահանջեցին շրջանը Խորհրդային Հայաստանին միացնել։ Մոսկուա մերժեց։

Հայերը այս շրջանը Արցախ կը կոչեն՝ հին Հայոց թագաւորութեան նահանգի մը անունով։ Հոն կան բազմաթիւ միջնադարեան եկեղեցիներ ու վանքեր, ինչպէս Գանձասարը եւ Դադիվանքը։ Ատրպէյճան եւս այս հողերը պատմականօրէն իրը կը նկատէ, մանաւանդ Շուշի քաղաքը, զոր Շուշա կը կոչէ։

Հիմնական թուականներ

1. 7 Յուլիս 1923Խորհրդային Ատրպէյճանի մէջ կը ստեղծուի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը։
2. 20 Փետրուար 1988Մարզային խորհուրդը 110 ձայնով՝ 17-ի դէմ, կը պահանջէ միացում Խորհրդային Հայաստանին։
3. 2 Սեպտեմբեր 1991Կը հռչակուի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը։ 10 Դեկտեմբեր 1991-ի հանրաքուէն կը հաստատէ անկախութիւնը։
4. Մայիս 1994Ռուսիոյ միջնորդութեամբ հրադադար։ Հայկական ուժերը կը վերահսկեն Լեռնային Ղարաբաղը եւ շրջակայ եօթը շրջանները։
5. 1-5 Ապրիլ 2016«Քառօրեայ պատերազմ»՝ 1994-էն ի վեր ամէնէն ծանր կռիւները։
6. 27 Սեպտեմբեր - 10 Նոյեմբեր 202044-օրեայ պատերազմ։ Հրադադարը կ՚ուժականանայ 10 Նոյեմբերին, եւ կը տեղակայուին ռուս խաղաղապահներ։
7. 12 Դեկտեմբեր 2022Կը սկսի Լաչինի միջանցքին՝ Հայաստանը Լեռնային Ղարաբաղին կապող միակ ճամբուն պաշարումը։
8. 19-20 Սեպտեմբեր 2023Ատրպէյճանական յարձակում եւ տեղի հայկական ուժերուն անձնատուութիւն։
9. Սեպտեմբեր 2023-ի վերջԱւելի քան 100 000 հայերու գաղթը դէպի Հայաստան։
10. 1 Յունուար 2024Ինքնահռչակ հանրապետութեան լուծարումը՝ 28 Սեպտեմբեր 2023-ի հրամանագիրով։
11. 12 Յունիս 2024Կ՚աւարտի ռուս խաղաղապահներուն դուրս բերումը։
12. 5 Փետրուար 2026Պաքուի զինուորական դատարանը ցմահ ազատազրկման կը դատապարտէ Լեռնային Ղարաբաղի նախկին ղեկավարներ, որոնց մէջ՝ նախկին նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանը։

1988-1994. առաջին պատերազմը

20 Փետրուար 1988-ին մարզային խորհուրդը պահանջեց Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միացնել։ Երեւանի մէջ տեղի ունեցան զանգուածային ցոյցեր։ Հակամարտութիւնը արագ բռնի դարձաւ. հայերու դէմ ջարդեր Սումկայիթի մէջ (1988) եւ Պաքուի մէջ (1990), ատրպէյճանցիներու դէմ բռնութիւններ Գուգարքի մէջ (1988) եւ Խոջալուի մէջ (1992)։

Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք, 1992-ին, բացայայտ պատերազմ բռնկեցաւ։ Հայկական ուժերը 1992-ի Մայիսին գրաւեցին Շուշին, ապա Լաչինի միջանցքը, որ Լեռնային Ղարաբաղը կը կապէ Հայաստանին։ 1994-ի Մայիսին ստորագրուեցաւ հրադադար։ Հայերը կը վերահսկէին Լեռնային Ղարաբաղը եւ զայն շրջապատող եօթը ատրպէյճանական շրջանները։

Պատերազմը հազարաւոր զոհեր խլեց։ Հարիւր հազարաւոր հայեր եւ ատրպէյճանցիներ ստիպուեցան լքել իրենց տուները։ Գրեթէ երեսուն տարի ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խումբը, որուն համանախագահներն էին Ֆրանսան, Ռուսիան եւ Միացեալ Նահանգները, ապարդիւն փորձեց խաղաղութեան համաձայնութիւն մը ձեռք բերել։

2020. 44-օրեայ պատերազմը

27 Սեպտեմբեր 2020-ին լայնածաւալ կռիւները վերսկսան։ Ատրպէյճանական բանակը վեց շաբաթ յառաջացաւ։ 8 Նոյեմբերին ան գրաւեց Շուշին, Ստեփանակերտէն մօտաւորապէս տասնհինգ քիլոմեթր հեռու։

9-էն 10 Նոյեմբերի գիշերը Հայաստան, Ատրպէյճան եւ Ռուսիա ստորագրեցին պատերազմը աւարտող յայտարարութիւն մը։ Հայաստանը վերադարձուց Լեռնային Ղարաբաղը շրջապատող շրջանները, իսկ Ատրպէյճան պահեց կռիւներու ընթացքին գրաւած տարածքները։ Մօտաւորապէս 2000 ռուս զինուորներ տեղակայուեցան՝ շփման գիծը եւ Լաչինի միջանցքը հսկելու համար։

Երկու երկիրներուն պաշտօնական տուեալներով՝ սպաննուեցան 3825 հայ եւ 2906 ատրպէյճանցի զինուորներ։ Երկու կողմերէն ալ քաղաքացիներ զոհուեցան։

Պաշարումը, ապա 2023-ի գաղթը

12 Դեկտեմբեր 2022-ին ինքզինքնին բնապահպաններ ներկայացնող ատրպէյճանցիներ փակեցին Լաչինի միջանցքը։ 2023-ի Ապրիլին Ատրպէյճան ճամբուն վրայ անցակէտ մը տեղադրեց։ Սնունդը, դեղերը եւ վառելանիւթը պակսեցան։ 22 Փետրուար 2023-ին Արդարադատութեան միջազգային դատարանը Ատրպէյճանէն պահանջեց ապահովել միջանցքին վրայ ազատ երթեւեկը՝ երկու ուղղութեամբ։

19 Սեպտեմբեր 2023-ին Ատրպէյճան յարձակում սկսաւ։ Յաջորդ օրը տեղի հայկական ուժերը ընդունեցին հրադադար մը, որ կը նախատեսէր անոնց զինաթափումը։ Բնակիչները սկսան Հայաստան մեկնիլ։ 25 Սեպտեմբերին Ստեփանակերտի մօտ վառելանիւթի պահեստի մը պայթումը, ուր ընտանիքներ մեկնելէ առաջ վառելանիւթ կը լեցնէին, աւելի քան 170 զոհ խլեց։

3 Հոկտեմբեր 2023-ին հայկական կառավարութիւնը հաշուեց Լեռնային Ղարաբաղէն ժամանած 100 617 անձ՝ շրջանին գրեթէ ամբողջ հայ բնակչութիւնը։ 28 Սեպտեմբերին ինքնահռչակ հանրապետութեան նախագահ Սամուէլ Շահրամանեան ստորագրած էր հրամանագիր մը, որ 1 Յունուար 2024-էն կը լուծարէր անոր բոլոր հաստատութիւնները։ 2023-ի Դեկտեմբերին, Երեւանի մէջ աքսորի մէջ գտնուելով, ան յայտարարեց, թէ այդ հրամանագիրը իրաւական ոյժ չունի։ Հայաստան կը խօսի ցեղային զտումի մասին, իսկ Ատրպէյճան կը պնդէ, թէ երաշխաւորած է մնալ ուզող բնակիչներուն իրաւունքները։

Իսկ այսօ՞ր

Լեռնային Ղարաբաղի հայերը այժմ Հայաստան կ՚ապրին։ Հայկական պետութիւնը անոնց ամսական նպաստ կը վճարէ եւ բնակարանային վկայականներ կը հատկացնէ։ 2026-ի Հոկտեմբերին 46 000 անձ տակաւին ամսական նպաստ կը ստանար։

Ռուս խաղաղապահները շրջանը լքեցին 2024-ի Յունիսին, իրենց հնգամեայ պաշտօնաժամի աւարտէն առաջ։ Լեռնային Ղարաբաղի կարգ մը նախկին ղեկավարներ, որոնք ձերբակալուեցան 2023-ին, Պաքու կալանաւորուած են։ 5 Փետրուար 2026-ին հոն զինուորական դատարան մը ցմահ ազատազրկման դատապարտեց նախկին նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանը եւ չորս այլ նախկին պատասխանատուներ։

Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ խաղաղութեան պայմանագիրը, որ նախաստորագրուեցաւ Ուաշինկթընի մէջ 8 Օգոստոս 2025-ին, տակաւին ո՛չ ստորագրուած է, ո՛չ ալ վաւերացուած։ Ան չի յիշեր ո՛չ Լեռնային Ղարաբաղը, ո՛չ ալ անոր բնակիչներուն վերադարձը։

Աւելին գիտնալու համար

Լեռնային Ղարաբաղի եւ անոր բնակիչներուն մասին մեր բացատրութիւններն ու յօդուածները՝

• Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) պատմութիւնը. հին դարերէն մինչեւ 2023-ի գաղթը
• Հայաստան-Ատրպէյճան խաղաղութեան համաձայնագիրը. ի՛նչ կը պարունակէ եւ ո՛ւր հասած է
• Հայոց ցեղասպանութիւն. էականը՝ գիտնալու համար
• Ղարաբաղէն տեղահանուածներ. ամսական օժանդակութիւնը երկարաձգուած է մինչեւ 2027-ի Յունիս, Յունուարէն՝ նոր աշխատանքային ծրագիր
• 9 Նոյեմբեր 2020-ի յայտարարութենէն վեց տարի ետք Արցախի հանրային խորհուրդը հաշիւ կը պահանջէ Մոսկուայէն եւ Երեւանէն
• Ռուբէն Վարդանեան 25 Օգոստոսէն ի վեր Պաքուի մէջ զրկուած է իր փաստաբանէն, կ’ըսէ կինը՝ Վերոնիքա Զոնաբենտ
• Էրտողան եւ Ալիեւ Շուշիի մէջ. Պաքու կը յիշեցնէ, որ Հայաստանի հետ խաղաղութեան պայմանագիրը տակաւին ստորագրուած չէ