Հայոց այբուբենը եւ հայերէնը. էականը

Էականը

Հայերէնը հնդեւրոպական լեզու մըն է, ինչպէս ֆրանսերէնը, յունարէնը կամ պարսկերէնը։ Բայց ան ոչ մէկ ենթախումբի կը պատկանի. առանձինն կը կազմէ այդ մեծ ընտանիքին մէկ ճիւղը։

Ան Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտօնական լեզուն է։ Կը խօսուի նաեւ ամբողջ սփիւռքի մէջ՝ Ռուսիայէն մինչեւ Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա, Լիբանան եւ Սուրիա։

Ան կը գրուի իր սեփական այբուբենով, որ ստեղծուած է մեր թուականի 405-ի շուրջ եւ տակաւին կը գործածուի։

405-ի շուրջ ստեղծուած այբուբեն մը

Աւանդութեան համաձայն՝ հայոց այբուբենը 405-ի շուրջ ստեղծեց Մեսրոպ Մաշտոց վարդապետը՝ Հայոց Եկեղեցւոյ պետ Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսի աջակցութեամբ։ Հայաստանը քրիստոնէութիւնը ընդունած էր Դ. դարու սկիզբը, բայց Աստուածաշունչն ու պատարագը կը կարդացուէին յունարէն կամ ասորերէն։ Ժողովուրդին լեզուն գիրի պէտք ունէր։

Դարձեալ աւանդութեան համաձայն՝ հայերէն գրուած առաջին նախադասութիւնը առնուած է Առակաց գիրքէն. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։ Ապա Մաշտոց եւ իր աշակերտները թարգմանեցին Աստուածաշունչը։

Այբուբենը սկիզբը ունէր 36 տառ։ Միջին դարերուն աւելցուեցան երկու տառեր՝ «օ» եւ «ֆ», օտար հնչիւնները աւելի լաւ նշելու համար, եւ տառերուն թիւը հասաւ 38-ի։ Տառերը կը ծառայէին նաեւ որպէս թուանշաններ. զանոնք տակաւին կը տեսնենք եկեղեցիներու եւ ձեռագիրներու թուականներուն մէջ։

2019-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն հայկական տառարուեստը եւ անոր մշակութային դրսեւորումները արձանագրեց մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցանկին մէջ։

Գրաբարէն մինչեւ այսօրուան լեզուները

Առաջին գրութիւններուն լեզուն կը կոչուի գրաբար՝ դասական հայերէն։ Ան գրական լեզու մնաց մինչեւ ԺԹ. դար եւ այսօր ալ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ պատարագին լեզուն է։

ԺԹ. դարուն ձեւաւորուեցան երկու արդի գրական լեզուներ։ Արեւելահայերէնը կազմուեցաւ Երեւանի եւ Թիֆլիսի (այսօրուան Թպիլիսիի) շուրջ, Ռուսական կայսրութեան մէջ։ Արեւմտահայերէնը կազմուեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ շուրջ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ։

Արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն

Արեւելահայերէնը Հայաստանի եւ Իրանի հայերուն լեզուն է։ Արեւմտահայերէնը Օսմանեան կայսրութեան հայերուն ժառանգներուն լեզուն է, որոնք 1915-ի ցեղասպանութենէն ետք ցրուեցան աշխարհով մէկ. ան կը խօսուի մանաւանդ Լիբանանի, Սուրիոյ, Ֆրանսայի, Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ Պոլսոյ հայերուն մօտ։

Երկու ձեւերը մեծ մասամբ իրարու հասկնալի են, բայց քանի մը բաղաձայններ տարբեր կ՚արտասանուին։ Ահա թէ ինչու նոյն անունը կը գրուի Grigor կամ Krikor, Vardan կամ Vartan՝ ըստ ընտանիքներուն։

2010-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն արեւմտահայերէնը դասեց վտանգուած լեզուներու իր ատլասին «անվիճելիօրէն վտանգուած» լեզուներուն շարքին։ Սփիւռքի դպրոցներ, թերթեր եւ միութիւններ կ՚աշխատին զայն փոխանցելու։

Երկու ուղղագրութիւն

1922-էն 1924, Խորհրդային Հայաստանը որդեգրեց բարեփոխուած ուղղագրութիւն մը, որ տակաւին կը գործածուի Հայաստանի մէջ։ Իրանի հայերը եւ արեւմտահայերէն խօսող բոլոր հայերը պահեցին աւանդական՝ այսպէս կոչուած դասական ուղղագրութիւնը։

Տարբերութիւնը կ՚երեւի մայրաքաղաքին անունին մէջ իսկ. Երևան՝ բարեփոխուած ուղղագրութեամբ, Երեւան՝ դասական ուղղագրութեամբ։ Barev World-ը կը հրատարակէ արեւմտահայերէնով, դասական ուղղագրութեամբ։

Հայերէն սորվիլ Ֆրանսայի մէջ

Ֆրանսայի մէջ լեզուն կը դասաւանդեն հայկական դպրոցներ, միութենական դասընթացքներ եւ ծխական համայնքներ։ Հայերէնը կարելի է նաեւ ներկայացնել պաքալորէայի քննութեան որպէս կենդանի լեզու, պայմանաւ որ աշակերտը հետեւած ըլլայ համապատասխան դասընթացքին։

Երեւանի Մատենադարանը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկը, կը պահէ աշխարհի ձեռագիրներու ամէնէն մեծ հաւաքածոներէն մէկը։ Անոր մուտքին առջեւ կանգնած Մաշտոցի արձանը քաղաքին խորհրդանիշներէն մէկն է։

Ձեռագիրէն տպագիր գիրք

Երեւանի Մատենադարանը կը պահէ հայկական ձեռագիրներու աշխարհի ամէնէն հարուստ հաւաքածոներէն մէկը։ 1997-էն ի վեր ան արձանագրուած է ՅՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի յիշողութիւն» ցանկին մէջ։

Հայերէն առաջին տպագիր գիրքը՝ «Ուրբաթագիրք»-ը, լոյս տեսաւ Վենետիկ, 1512-ին, Յակոբ Մեղապարտի ձեռքով։ Վենետիկը մնաց հայ գիրքի մեծ կեդրոն մը, մանաւանդ Մխիթարեան միաբանութեան շնորհիւ, որ 1717-էն ի վեր հաստատուած է Ս. Ղազար կղզիին վրայ։

Հայ տպագրութեան 500-ամեակին առիթով ՅՈՒՆԵՍՔՕ Երեւանը 2012-ի գիրքի համաշխարհային մայրաքաղաք հռչակեց։

Աւելին գիտնալու համար

Հայերէնի մասին մեր բացատրութիւններն ու յօդուածները՝

• Հայկական անուններ. ծագում եւ իմաստ
• Երեւան. ուղեցոյց՝ Հայաստանի մայրաքաղաքին
• Ռուբէն Ռուբինեան. նոր Սահմանադրութեամբ հայերէնը պիտի մնայ միակ պետական լեզուն՝ առանց փոփոխութեան կարելիութեան
• Կլենտէյլ. դիմումները բաց են արեւմտահայերէնի ընկղմման առաջին հանրային ծրագրին համար
• Փարիզ. ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մէջ «Հովեր» երգչախումբը եզրափակեց Հրաչեայ Աճառեանի եւ Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակին նուիրուած օրերը
• Ֆիրդուսիի «Շահնամէ»-ն հայերէն արձակով. մեծարանք Լորիս Ճգնաւորեանին՝ Երեւանի Կապոյտ մզկիթին մէջ