Հայաստան այցելուած իր ընդերքին մէջ
- Հարցազրոյց
- Ասիա Սիւշիէ-Քիրաքոսեան
- Պաշտօն
- «Terres du Caucase»-ի հիմնադիր
- Ձեռնարկութիւն
- Terres du Caucase
- Ոլորտ
- Գիտական ճամբորդութիւններ
- Վայր
- Նիս, Ֆրանսա
- Հրատարակուած՝
- Թարմացուած՝

Հայաստանը հասկնալու համար, կ՚ըսէ Ասիա Սիւշիէ-Քիրաքոսեան, պէտք է նախ նայիլ ոտքերուդ տակ։ «Terres du Caucase»-ի հիմնադիրը ֆրանսացի սիրահարներ կը տանի հնագիտական եւ երկրաբանական քիչ ծանօթ վայրեր, երբեմն հանրութեան փակ, այն հետազօտողներուն հետ որ զանոնք պեղած են։
Նիսի մէջ, ուր մօտ քսան տարի մարդկային պաշարներու ասպարէզին մէջ գործելէ ետք կը վարէ նաեւ Suchier Conseil գրասենեակը, ան «Terres du Caucase»-ը կը կրէ «գիտութիւնը ճամբորդեցնելու» համար՝ Ֆրանսայի, Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ։
Ան Նիլս Մինաքեանի հիւրն էր 19 Նոյեմբեր 2026-ին։
Հայաստանը հասկնալու համար, այս պարագային, պէտք է արդէն հասկնալ թէ ի՛նչ կը կատարուի մեր ոտքերուն տակ, իր հողին մէջ։
Հարցազրոյցը՝ տեսանիւթով
Զրոյցը
Կրնա՞ք աւելի խօսիլ այս գիտական ճամբորդութիւններուն մասին։
2017-ին մասնակցած եմ Հայաստանի մէջ երկրաբանական ճամբորդութեան մը կազմակերպումին՝ ընկերակցութեան մը մօտ քսան անդամներու համար։ Անոնք վերադարձած են «այնքան հրապուրուած եւ գոհ», որ 2018-ին նորէն մեկնած են։ Ըսած եմ ինծի. «Եթէ երկրաբանութեան եւ աշխարհագրութեան ուսուցիչներ կը մեկնին Հայաստան, ուրեմն հետաքրքրութիւն մը կայ։» Բացայայտած եմ, որ CNRS-ի ֆրանսացի գիտնականներ, հնագէտներ եւ երկրաբաններ, հոն կը գործեն «աւելի քան երեսուն տարիէ ի վեր»։ «Նիւթ կայ, խօսելիք կայ, պիտի յառաջանամ։»
Գլխաւորաբար ֆրանսացի հասարակութեան վրայ կը յենիմ, «գիտութիւնը ճամբորդեցնելու» համար՝ Ֆրանսայի, Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ։ Անոնք մտաւորականներ են, նախկին ուսուցիչներ, նախկին գիտնականներ, բայց նաեւ սիրահարներ «որոնք նիւթին վրայ ինծմէ շատ աւելի գիտեն»։
Ի՞նչ կը տարբերեցնէ գիտական ճամբորդութիւնը դասական զբօսաշրջական շրջագայութենէն։
Դասական շրջագայութիւն մը կը յաջորդէ եկեղեցիներու եւ վանքերու այցելութիւնները՝ Գառնի, Գեղարդ, Զուարթնոց, ապա լաւ սեղան մը։ Իմ շրջագայութիւններս ուրիշ ճամբայ մը կը բռնեն։
«Քիչ ծանօթ եւ քիչ այցելուած տեղեր կը տանիմ, երբեմն նոյնիսկ հանրութեան փակ, որովհետեւ խորհրդանշական վայրեր չեն։ Յուշարձան մը չկայ, որ գաս եւ իրաւօրէն ըսես “ուաու”։ Ընդհակառակը, աւերակներ են, հողին շերտերուն տակ է, այն ինչ որ տեղի ունեցած է քանի մը հազարամեակ առաջ։ Հետազօտողներն են, անոնք որ պեղումներուն վրայ աշխատած են, որ պիտի բացայայտեն այս հողին գաղտնիքները, այն ինչ որ կը թաքնուի Հայաստանի հողին տակ։»
Եւ ամէն ինչ ֆրանսերէնով կը կատարուի, տեղւոյն ֆրանսախօս հետազօտողներով կամ CNRS-ի ֆրանսացի գիտնականներով։
Մեծամոր, Շէնգաւիթ եւ հնագոյն քարայրները. ո՞ր փակ վայրերը կը յաջողիս բանալ։
Ընթացիկ պեղումները սկզբունքով արգիլուած են հանրութեան. ասիկա է որ փակ վայրեր կը կոչեմ։ Ուրիշ վայրեր, արդէն պեղուած, յաճախ ոչ մէկ կահաւորում ունին այցելուներու համար։ Հոն կը հասնիմ իմ ցանցիս շնորհիւ, որ Հայաստանի մէջ քանի մը տարիէ կը հիւսեմ, եւ այն հետազօտողներուն շնորհիւ որ այդ վայրերուն վրայ աշխատած են։
Մօտ տասը օրուան ընթացքին, մօտ տասը «թաքուն» կամ քիչ ծանօթ վայրերու կը նպատակադրուիմ։ Կրնամ յիշել Մեծամորը, «ամբողջ Հայաստանի ամենամեծը», 27 000 իրերով, պղինձի դարէն Միջնադար, Ուրարտուի ընդմէջէն. Շէնգաւիթ. եւ 40 000 տարուան հնագոյն քարի դարու քարայրներ, որոնց «գոյութիւնը ոչ ոք գիտէ»։
Անկախութենէն ի վեր երկիրը «գրեթէ բացօթեայ շինհրապարակ մըն է»։
Հայաստան հինգ հարիւր հրաբխային կառոյց ունի, եւ հրաբխաքար։ Ի՞նչ կը գտնեն հոն քու ճամբորդներդ։
Այս բոլոր հրաբուխները բեղմնաւոր հող եւ հումք ստեղծած են, ինչպէս հրաբխաքարը, «նախապատմական մարդուն հումքը», որ տեղւոյն վրայ կը կտրուէր։ «Ոչ ոք գիտէ, ոչ ոք հոն կ՚երթայ, եւ նոյնիսկ եթէ երթաս, չես հասկնար։»
Օր մը հնագէտ մը ճամբորդները խաղի մը նման բանով մը մղած է։ Բոլորը խոնարհած են գետին։ Անոնցմէ մէկը ըսած է ինծի. «Բոլորովին արտակարգ է մտածել, որ 40 000 տարի առաջ նախապատմական մարդը հոս կու գար, կը նետէր եւ կը լքէր այն ամէնը որուն այլեւս կարիքը չունէր։ 40 000 տարի ետք, մենք կու գանք, կը վերցնենք զանոնք՝ իբր յուշ պահելու համար։»
Արենին, որ յաճախ կը ներկայացուի իբր աշխարհի հնագոյն գինետուներէն մէկը, կը մտնէ՞ քու ծրագիրներուդ մէջ։
Անկարելի է «շրջանցել» Արենին, երկրին «այցեքարտը». աւելի քան 6 100 տարուան գինեգործութիւն, խաղողագործութեան հնագոյն օրրաններէն, Իւնեսքոյի նախնական ցանկին վրայ։ Այցելութեանց ամենէն խորհրդանշականներէն է, եւ զայն կը ներառեմ ծրագիրներուս մէջ։
Վերջերս վերադարձած ճամբորդութեան մը ընթացքին, խումբը լսած է յայտնագործողներէն մէկը, Պորիս Կասպարեանը, ապա համտեսած է վայրի տեսակ մը, Vitis vinifera, «ճիշդ ինչպէս այն ատեն, 6 000 տարի առաջ»։
Ի՞նչ խորհուրդ կու տայիր ֆրանսացիի մը, որ Հայաստանը ուրիշ կերպով ուզէ ճանչնալ։
Յաճախ կ՚ըսուի, որ երկիր մը ճանչնալու համար նախ պէտք է հասկնալ զայն։ «Հայաստանը հասկնալու համար, այս պարագային, պէտք է արդէն հասկնալ թէ ի՛նչ կը կատարուի մեր ոտքերուն տակ, իր հողին մէջ։ Խորհուրդը որ կու տայի, Հայաստանը ուրիշ կերպով ճանչնալ փորձելն է, հողին տակ թաքնուածին խորքը երթալը։»
Բաւական է ինծի ըսել թէ ի՛նչ կը խանդավառէ ամենէն շատ. ո՛ր ժամանակաշրջանը՝ հնագէտի մը համար. ո՛ր երեւոյթները՝ երկրաբանի մը համար։ Ապա չափով ծրագիր մը կը պատրաստեմ։ Եւ պէտք է կանուխէն ձեռնարկել. «Ճամբորդութիւն մը տեղւոյն վրայ չի որոշուիր։»
Ի՞նչպէս կրնան հետեւիլ քեզի, եւ մասնակցիլ ճամբորդութեան մը։
Համացանցային էջ մը ստեղծած եմ, Terres du Caucase, եւ կրնան գրել terresducaucase@gmail.com հասցէին։ Կը վարեմ նաեւ «Le Goût d’Arménie» էջը։ Ծրագիրները չափով կը պատրաստուին՝ Երեւանի մէջ, Արագածոտնի շրջանին կամ այլուր, եւ նաեւ Վրաստանի մէջ։
2027-ի համար արդէն չորս-հինգ խումբեր տեսադաշտի մէջ ունիմ, «եթէ Աստուած կամի». երկրաբանութիւն, հնագիտութիւն, արուեստ եւ մշակոյթ, գինեգիտութիւն։ Երկրաբաններու համար ծրագիր մը պիտի կեդրոնանայ հրաբխային Հայաստանի օֆիոլիթներուն եւ նստուածքներուն վրայ, Նիսի մէջ կազմուած մասնագէտներով եւ CNRS Côte d’Azur-ի գիտնականներով։ 20 Սեպտեմբերէն 1 Հոկտեմբեր 2026, ուղեկցած եմ Նիսի Թէռրա Ամաթա նախապատմութեան թանգարանի բարեկամներու ընկերակցութեան անդամները։
Ուրիշ բան ալ կ՚ուզէիր աւելցնել։
Օր մը ուղեցոյց մը ըսած է ինծի. «Ասիա, առաջին անգամն է որ ես կը խօսիմ եւ ճամբորդները նօթեր կ՚առնեն։» Անոնք կը նօթարկէին «վայրին ամէն կողմը»։
Ճամբորդուհի մը խոստովանած է ինծի. «Երբ Հայաստան հասանք, Ուրարտուի թագաւորութեան մասին բնաւ բան չէինք գիտեր։ Հիմա կը մեկնինք իբր Ուրարտուի մասնագէտներ։» Երբ այդ կը լսես քու ճամբորդէդ, կ՚ըսես ինքդ քեզի. «Առաքելութիւնդ լրացած է, առաքելութիւնդ իրագործուած է։»

